ابو القاسم سلطانى
359
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
كتب سنتى هريك در موضع جداگانه آمده و خواص آنها متفاوت و گاهى متضاد است مثلا خندروس قابض و سلت ملين ذكر شده است . مايرهوف در شرح اسماء العقار نام علمى سلت را Hordeum distichum var . nudum يا به نقل وى از عيسى بگ Triticum spelta L . درج نموده است ( 6 * ) . شليمر و فرهنگ معين سلت را مترادف با جو برهنه و دوسر Avena sativa آوردهاند درحالىكه اين نام علمى در طب سنتى مربوط به هرطمان است . در فرهنگ نفيسى سلت مترادف با جو بىپوست ، جو ترش و نوعى جو آمده و بالاخره مرحوم زرياب در تصحيح و تحشيه صيدنه ابو ريحان بيرونى نام علمى آن را Triticum spelta L . ذكر نموده است . شناسائى " سلت " مندرج در كتب قديم : ابو ريحان بيرونى مىنويسد سلت دانهاى است كه " جو برهنه سپيد " و به زابلى " جو گندم " و به سيستانى " رونك " ناميده مىشود و دو نوع سفيد و قرمز دارد و همزمان با گندم كشت و درو مىشود و ابو حنيفه گفته است كه آن از جنس جو است و به پارسى " بيجه " ناميده مىشود و به معنى " جو برهنه " است ( 7 * ) . شعير معروف است و سلت نوع بدون پوسته آن و خواص آن مانند شعير است ( قانون ابن سينا ذيل شعير ص 440 ) . ابو حنيفه گويد كه آن نوعى جو بدون پوست است و در كشورهاى عربى مىرويد و دو نوع است و به سريانى " سحت " ناميده مىشود ( ابن بيطار : 8 * ) . شعير : نوعى از جوى بىپوست بود و آن را سلت خوانند و به پارسى جو برهنه گويند ( انصارى : 9 * ) . به زابلى " جو گندم " و هندى " آتجو " مىنامند نوعى از جو است كوچكتر از آن و متوسط ميان جو و گندم و مانند گندم مقشر مىگردد و سرخ و سفيد مىباشد و گياه آن يك ساق باريك دارد ( حكيم مومن و عقيلى خراسانى : 10 * ) . " ضرب من الشعير و قيل هو الشعير بعينه ، شعير لا قشر له اجرد . . . زاد الجواهرى كانه الحنطه يكون بالغور و الحجاز و قيل هو نوع من الحنطه و الاول ( نوعى جو ) اصحّ " ( 11 * ) . با توجه به مراتب فوق از نظر قدما " سلت " گونهاى جو مىباشد نه گندم . در فرهنگ گياهى حسينعلى بهرامى صفحه 519 و معجم العلوم الطبيه و الطبيعيه ( 12 * ) مترادفات سلت چنين آمده است و شعير مقشر ، شعير ليس له قشر ، شعير لؤلؤى ، جو برهنه Hordeum decorticatum " . ولى وجود گياهى با اين نام تركيب شده از دو واژه لاتين به معنى " جو بدون پوست " موجب ترديد است و در منابع معتبر گياهى نامى از آن برده نشده است و نام علمى " سلت " همان است كه در صدر آمده است . واژه Nudum از Nudus به معنى برهنه گرفته شده است . گياه را به انگليسى Naked barley ، به زبان فرانسه Orgenue ، آلمانى Naickte saagers و ايتاليائى Orzo nudo مىنامند كه همه به معنى جو برهنه و در طب سنتى نيز به همين نام ناميده شده است .